GOAL PROGRAMLAMA

1. Goal Programlama Nedir?

OMIX’te rasyon hesabı için kullanılan Goal Programlama yöntemi, yalnızca bir kısıtlar kümesini sağlayan bir rasyon bulmak yerine, birden fazla besin maddesi hedefini ve bu hedeflerin önem derecelerini birlikte değerlendirmeye çalışır.

Klasik LP çözümünde temel amaç, verilen sınırlar içinde uygun bir rasyon bulmak ve çoğunlukla yem maliyetini en düşük seviyeye getirmektir.

Goal Programlamada ise kullanıcı tarafından verilen hedefler arasında bir denge kurulmaya çalışılır.

Örneğin bir rasyonda;

·       Enerji hedefinin karşılanması,

·       Protein hedefinin karşılanması,

·       RDP ve RUP dengesinin sağlanması,

·       NDF/eNDF değerinin uygun olması,

·       Mineral maddelerin sınırlar içinde kalması

aynı anda dikkate alınabilir.

Bu nedenle Goal sonucu, her hedefin mutlaka tam olarak gerçekleştiği anlamına gelmez. Program, hedefler arasında mümkün olan en uygun dengeyi arar.

2. Doğrusal (LP)  ve Goal Programlama Arasındaki Fark

OMIX’teki LP ve Goal çözümleri birbirinin alternatifi olarak düşünülebilir; ancak aynı şeyi amaçlamazlar.

LP çözümünde verilen sınırlar ve kısıtlar içerisinde uygun ve ekonomik bir rasyon aranır.

Goal çözümünde ise hedeflerin birbirlerine göre önemleri dikkate alınarak hedeflerden sapmalar mümkün olduğunca azaltılmaya çalışılır.

Bu nedenle aynı hayvan grubu için LP ve Goal farklı rasyonlar verebilir.

Bu durum tek başına yöntemlerden birinin yanlış olduğu anlamına gelmez.

Goal, farklı hedefler arasında bir denge kurmaya çalışırken LP, verilen kısıtlar içerisinde kendi amaç fonksiyonuna göre en düşük maliyetli çözüm arar.

3. Goal Ne Zaman Kullanılabilir?

Goal Programlama özellikle bir rasyonda birden fazla besin maddesinin belirli hedeflere yaklaştırılmasının istendiği durumlarda yararlı olabilir.

Örneğin;

·       Enerjinin belirli bir değere yakın olması,

·       Protein seviyesinin hedefe yaklaşması,

·       RDP ve RUP’un dengelenmesi,

·       NDF veya eNDF’nin istenen seviyede tutulması,

·       Bazı besin maddelerinin minimum veya maksimum sınırlarının korunması

isteniyorsa Goal çözümü denenebilir.

Kullanıcının amacı yalnızca en düşük maliyetli rasyonu bulmaksa, klasik LP çözümü daha uygun bir başlangıç olabilir.

Goal ise hedeflerin birlikte değerlendirilmesinin önemli olduğu durumlarda ikinci bir çözüm seçeneği olarak kullanılabilir.

4. Hedef Nedir?

Goal Programlamada bir besin maddesi için belirli bir değer hedef olarak verilebilir.

Örneğin:

HP = 15,00

şeklinde bir hedef verilmişse program mümkün olduğu ölçüde bu değere yaklaşmaya çalışır.

Ancak hedefin tam olarak gerçekleşmemesi mümkündür.

Çünkü aynı rasyonda başka hedefler de bulunmaktadır.

Örneğin protein hedefini yükseltmek başka bir besin maddesinin hedefinden uzaklaşmaya neden olabilir. Program bu durumda bütün hedefleri birlikte değerlendirir.

Bu nedenle Goal sonucunda küçük sapmalar görülmesi normaldir.

5. Alt Sınır ve Üst Sınır

Bazı besin maddelerinde belirli bir değerin altına inilmemesi istenir.

Örneğin:

HP ≥ 15,00

Bu bir alt sınırdır.

Bazı besin maddelerinde ise belirli bir değerin üzerine çıkılmaması gerekir.

Örneğin:

eNDF ≤ 4,00

Bu bir üst sınırdır.

Bir besin maddesi için hem alt hem üst sınır verilebilir.

Örneğin:

Ca = 0,70 – 0,90

Bu durumda program besin maddesini verilen aralıkta tutmaya çalışır.

6. Goal’un Öncelik ve Ağırlık Mantığı

Her besin maddesi rasyon açısından aynı öneme sahip değildir.

Örneğin bir hayvan grubunda enerji hedefi çok önemli olabilirken, başka bir besin maddesi daha düşük öncelikte olabilir.

Goal Programlama bu farklılıkları dikkate alır.

Bir hedefin önceliği veya ağırlığı arttıkça program o hedefteki sapmayı daha fazla azaltmaya çalışır.

Bu nedenle yüksek öncelikli bir hedefin korunması için daha düşük öncelikli başka bir hedefte bir miktar sapma oluşabilir.

Bu davranış Goal Programlamanın doğal sonucudur.

7. Besi Rasyonlarında Goal

Besi hayvanlarında enerji ve protein dengesi özellikle önemlidir.

OMIX’te Goal çözümünde;

·       ME_RU,

·       NE_Y,

·       NE_K,

·       HP,

·       RDP,

·       RUP,

·       eNDF

gibi değerler birlikte değerlendirilebilir.

Bu besin maddelerinin hedeflere yaklaşması, rasyonun genel dengesinin iyileştirilmesine yardımcı olabilir.

Ancak Goal sonucunun yalnızca tek bir besin maddesine bakılarak değerlendirilmemesi gerekir.

Örneğin HP hedefe çok yaklaşmış olsa bile enerji veya eNDF uygun değilse rasyonun tamamı ayrıca değerlendirilmelidir.

8. Süt Rasyonlarında Goal

Süt sığırlarında rasyon değerlendirmesinde de birden fazla besin maddesinin birlikte ele alınması gerekir.

Enerji, protein, RDP, RUP, NDF, NFC vd. ve mineral maddeler farklı amaçlarla önem taşıyabilir.

Bu nedenle süt rasyonlarında Goal sonucu değerlendirilirken tek bir besin maddesi yerine rasyonun genel dengesi dikkate alınmalıdır.

Goal çözümünün amacı, bütün değerleri birbirinden bağımsız olarak maksimum veya minimum yapmak değildir.

Amaç, verilen hedefler ve öncelikler doğrultusunda uygun bir bütün oluşturmaktır.

9. KMT ve Goal

Kuru Madde Tüketimi (KMT), rasyon değerlendirmesinde çok önemli bir değerdir.

OMIX’te KMT’nin hesaplanması, kullanılan besleme modeline ve hayvanla ilgili verilere bağlıdır.

NRC/NASEM veya INRA tabanlı modeller KMT için bir tahmin sağlayabilir.

Ancak gerçek işletme koşullarındaki tüketim yalnızca matematiksel bir değer değildir.

Hayvanın gerçek tüketimi;

·       hayvanın durumuna,

·       yemin fiziksel özelliklerine,

·       rasyonun yapısına,

·       çevre koşullarına,

·       işletme koşullarına

bağlı olarak değişebilir.

Bu nedenle hesaplanan KMT’nin işletmedeki gerçek tüketim ile birlikte değerlendirilmesi gerekir.

10. KMT’nin İşletmede İzlenmesi

Yetiştirici hayvanlara verdiği yemi günlük olarak takip eder.

Yemlikte yem kalıyor mu?

Yem tamamen bitiyor mu?

Hayvanlar yemliği erken mi boşaltıyor?

Yemlikte sürekli artık birikiyor mu?

Bu gözlemler gerçek tüketim hakkında önemli bilgiler verir.

Program tarafından hesaplanan KMT, yetiştiricinin işletmedeki gözleminin yerine geçmez.

Özellikle rasyonun diğer besin maddeleri dengeli olduğu halde KMT’nin çok düşük çıkması durumunda, sonuç ayrıca değerlendirilmelidir.

Hayvanın önünde yem bulunmasına rağmen hesaplanan KMT’nin düşük olması, gerçek tüketimin de mutlaka düşük olduğu anlamına gelmez.

Bu nedenle program sonucu ile işletme gözlemi birlikte değerlendirilmelidir.

11. Enerji Hedeflerinin Değerlendirilmesi

Enerji değerleri rasyonun temel unsurlarındandır.

Besi ve süt hayvanlarında enerji ihtiyacı hayvanın yaşına, fizyolojik durumuna, canlı ağırlığına, üretim durumuna ve diğer özelliklerine göre değişir.

Goal çözümünde enerji hedefinin yüksek öncelikli olması, programın enerji hedefinden sapmayı azaltmaya daha fazla önem vermesine neden olabilir.

Ancak enerji hedefinin tek başına değerlendirilmesi yeterli değildir.

Enerji ile birlikte protein, lif ve diğer önemli besin maddeleri de kontrol edilmelidir.

12. HP, RDP ve RUP

Protein değerlendirmesinde yalnızca toplam protein miktarı değil, proteinin rasyondaki kullanım biçimi de önemlidir.

HP toplam ham protein seviyesini gösterir.

RDP rumende parçalanabilir protein ile ilgili bilgiyi verir.

RUP rumende parçalanmadan geçen protein ile ilgili bilgiyi verir.

Bu değerlerin birbirleriyle uyumlu olması rasyon değerlendirmesinde önemlidir.

Goal çözümünde bu değerlerin her birine farklı önem verilebilir.

Bu nedenle birinin hedefe yaklaşması diğerlerinin de otomatik olarak hedefe ulaştığı anlamına gelmez.

13. eNDF

eNDF, rasyonun fiziksel etkili lif yapısının değerlendirilmesinde kullanılan önemli değerlerden biridir.

eNDF’nin çok düşük veya çok yüksek olması rasyonun değerlendirilmesini etkileyebilir. Rumen Asiditesi olumsuz etkilenebilir.

Bu nedenle Goal çözümünde eNDF’nin belirlenen hedefe yaklaşması veya uygun sınırlar içerisinde kalması önemli olabilir.

Ancak eNDF sonucu da rasyonun diğer değerlerinden bağımsız değerlendirilmemelidir.

14. Mineral Maddeler

Kalsiyum, fosfor, sodyum, potasyum, sülfür ve diğer mineral maddeler için minimum veya maksimum sınırlar kullanılabilir.

Bazı mineral maddeler için yalnızca alt sınır önemli olabilir.

Bazıları için ise hem alt hem üst sınır belirlenebilir.

Ayrıca bazı rasyonlarda:

·       Ca/P oranı,

·       Na/K oranı,

·       kaba yem oranı veya grup sınırları

gibi rasyonun yapısını belirleyen ilave sınırlar kullanılabilir.

Bu sınırlar rasyonun genel yapısının korunmasına yardımcı olur.

15. Oranlar ve Grup Sınırları

Bazı kısıtlar doğrudan bir besin maddesi miktarı değildir.

Örneğin:

Ca/P oranı

veya

Na/K oranı

birer orandır.

Benzer şekilde kaba yem / kesif yem veya belirli yem grupları için toplam miktar veya oran sınırları kullanılabilir.

Bu tür sınırlar rasyonun yapısını kontrol eder.

Bu nedenle kullanıcı yalnızca besin maddelerine bakmamalı; rasyonda kullanılan yemlerin miktarlarını ve grup dağılımını da kontrol etmelidir.

16. Goal Sonucunu Nasıl Değerlendirmeliyim?

Goal sonucunu değerlendirirken tek bir değere bakmak yerine bütün rasyon incelenmelidir.

Özellikle şu sorular sorulmalıdır:

1.     KMT makul mü?

2.     Enerji hedefleri uygun mu?

3.     HP yeterli mi?

4.     RDP ve RUP dengeli mi?

5.     NDF/eNDF uygun mu?

6.     Mineral maddeler sınırlar içinde mi?

7.     Yemlerin miktarları pratikte uygulanabilir mi?

8.     Rasyonun maliyeti kabul edilebilir mi?

9.     LP sonucu ile karşılaştırıldığında anlamlı bir iyileşme var mı?

10. Rasyon işletme koşullarında uygulanabilir mi?

Bu değerlendirmelerden sonra Goal sonucunun uygunluğu hakkında karar verilmelidir.

17. LP ve Goal Sonuçlarını Karşılaştırma

Aynı rasyon için hem LP hem Goal çözümü alınabilir.

Bu iki çözüm karşılaştırılırken yalnızca yem maliyetine bakılmamalıdır.

Örneğin Goal çözümü biraz daha pahalı olabilir ancak bazı önemli besin hedeflerini daha iyi karşılayabilir.

Bunun tersine, LP çözümü daha düşük maliyetli olabilir ve bütün gerekli sınırları sağlayabilir.

Bu durumda hangi çözümün kullanılacağı işletmenin amaçlarına bağlıdır.

Goal’un daha yüksek maliyetli olması tek başına kötü bir sonuç değildir.

LP’nin daha ucuz olması da tek başına LP’nin her zaman daha iyi olduğu anlamına gelmez.

18. Matematiksel Olarak İyi Sonuç ile Pratik Rasyon Aynı Şey Değildir

Bir optimizasyon programı matematiksel olarak verilen hedeflere uygun bir çözüm bulabilir.

Ancak gerçek hayatta bir rasyonun uygulanabilirliği ayrıca değerlendirilmelidir.

Örneğin;

·       Bir yemin miktarı pratik olarak çok düşük olabilir.

·       Bir yemin miktarı işletme için temin edilemez olabilir.

·       Hayvanın tüketim kapasitesi hesaplanan değerden farklı olabilir.

·       Yemlerin fiziksel özellikleri rasyonun uygulanmasını etkileyebilir.

·       İşletmenin mevcut yem stokları farklı olabilir.

Bu nedenle Goal sonucu nihai karar yerine karar vermeye yardımcı olan bir araç olarak değerlendirilmelidir.

19. Goal Kullanırken Dikkat Edilmesi Gerekenler

Goal Programlama kullanılırken şu noktalar göz önünde bulundurulmalıdır:

·       Hedefler gerçekçi olmalıdır.

·       Alt ve üst sınırlar hayvan grubuna uygun seçilmelidir.

·       Öncelikler bilinçli kullanılmalıdır.

·       KMT yalnızca program sonucuna bakılarak değerlendirilmemelidir.

·       Yem miktarlarının pratik uygulanabilirliği kontrol edilmelidir.

·       Sonuçlar mümkün olduğunda LP çözümü ile karşılaştırılmalıdır.

·       Rasyon işletme koşullarında ayrıca değerlendirilmelidir.

Goal, kullanıcının bilgi ve deneyiminin yerine geçmez.

20. Goal Bir Karar Destek Aracıdır

OMIX’in Goal Programlama özelliğinin temel amacı, yetiştiricinin ve besleme uzmanının karar verme sürecine yardımcı olmaktır.

Program matematiksel olarak hedefler arasında uygun bir denge arar.

Ancak gerçek hayvanın davranışı, yem tüketimi ve işletme koşulları kullanıcı tarafından değerlendirilmelidir.

Bu nedenle en sağlıklı yaklaşım:

Program hesabı + rasyon bilgisi + işletme gözlemi

birlikte değerlendirilmesidir.

21. Kullanıcı Deneyimi ve Geri Bildirim

Goal Programlama farklı işletmelerde ve farklı hayvan gruplarında farklı sonuçlar verebilir.

Bu nedenle kullanıcıların gerçek rasyonlarla yaptıkları denemeler değerli bilgiler sağlayabilir.

Bir kullanıcı Goal çözümünü denediğinde;

·       rasyonun uygulanabilirliği,

·       gerçek yem tüketimi,

·       yemlikte kalan yem miktarı,

·       hayvanların rasyona verdiği tepki,

·       maliyet,

·       LP ile karşılaştırma

gibi gözlemlerini değerlendirebilir.

Bu bilgiler, Goal kullanımının daha iyi anlaşılmasına yardımcı olur.

22. Sonuç

Goal Programlama, OMIX’te rasyon hedeflerinin birlikte değerlendirilmesine yardımcı olan bir çözüm yöntemidir.

Goal’un amacı her besin maddesini mutlaka tam hedef değerine getirmek değildir.

Amaç, farklı hedefler ve öncelikler arasında uygun bir denge bulmaktır.

Bu nedenle Goal sonucunu değerlendirirken yalnızca bir besin maddesine veya yalnızca maliyete bakılmamalıdır.

KMT, enerji, protein, lif, mineral maddeler, yem miktarları ve maliyet birlikte değerlendirilmelidir.

En önemlisi, program tarafından hesaplanan sonuçlar işletmedeki gerçek gözlemlerle karşılaştırılmalıdır.

Yetiştiricinin hayvanları, yemliği ve günlük yem tüketimini gözlemlemesi, matematiksel çözüm kadar önemlidir.

OMIX Goal, yetiştiricinin ve besleme uzmanının yerine karar veren bir sistem değil; onların kararlarını destekleyen bir optimizasyon aracıdır.